Doodsfuga – Paul Celan

De dichter Paul Celan (1920-1970) was een duitstalige jood die in Tsjernivtsi – toenmalig Roemenië, tegenwoordig Oekraïne – werd geboren. Hij wordt beschouwd als een van de grootste lyrische dichters van het Duitse taalgebied. Zijn ouders werden door de nazi’s vermoord. Zelf maakte hij in Parijs in 1970 een einde aan zijn leven.

Het gedicht Todesfuge is een van de beroemdste gedichten uit zijn oeuvre. Het is overduidelijk een Holocaust-gedicht met een bezwerende toon, en het maakt gebruik van een obsessieve herhaling van zinsneden. Een fuga is een muziekvorm waarin ook bepaalde muzikale frasen op wisselende toonhoogten herhaald worden.

In het gedicht wordt zwarte melk gedronken, op alle tijden van de dag, en het is niet overdreven om te vermoeden dat het de bedoeling is dat je als lezer of toehoorder het gevoel krijgt dat er hier wordt gekokhalsd.

In het gedicht wordt een kampcommandant opgevoerd die kennelijk diepe gevoelens heeft voor een hoogblonde germaanse dame die luistert naar de naam Margarete, terwijl tezelfdertijd een joodse dame met de naam Sulamith wordt ontmenselijkt en vermoord.

dein-aschenes-haar-sulamith-anselm-kiefer-72578-copyright-kroller-muller-museum (1)

Anselm Kiefer, Dein aschenes Haar Sulamith, 1981 (copyright Kröller Müller  Museum)

De donkerte, de zwarte lucht die schemert naar Duitsland, is een beeld voor de rook die de schoorsteen van het moordcrematorium verlaat. De scène die wordt opgeroepen is een beeld van joodse gevangen die een graf graven terwijl andere gevangen daarbij geestdriftig dienen te musiceren terwijl de bruut zelf hen met zijn honden opjaagt en hoont.

Hier is een geluidsfragment waarin Paul Celan zijn gedicht zelf (heel mooi) voordraagt.

Er zijn geen leestekens, maar ik denk niet dat iemand daarover hoeft te struikelen. Het geeft een effect van grote wanhopige koortsachtigheid, met twee wegstervende slotzinnen.

Margarete is een verwijzing naar de blonde Gretchen in Goethes Faust. Sulamith is een joodse naam en zij komt voor in Hooglied 6:13 (SV): “Keer weder, keer weder, o Sulammith! Keer weder, keer weder, dat wij u mogen aanzien. Wat ziet gijlieden de Sulammith aan? Zij is als een rei van twee heiren.”

Het gedicht heeft Anselm Kiefer geïnspireerd tot verschillende kunstwerken, waarvan er één hierboven is afgebeeld.

Een collega-twitteraar die zich op dat forum Maarten Devant noemt, heeft me onlangs uitgedaagd om dit gedicht te vertalen. Dank – die uitdaging heb ik aangenomen.

Vertaling:

Doodsfuga

Zwarte melk van de vroegte wij drinken die ‘s-avonds
wij drinken die ’s-middags en ’s-morgens wij drinken die ‘s-nachts
wij drinken en drinken
wij delven een graf in de luchten daar lig je wat minder benauwd
In het huis woont een man die speelt met de slangen die schrijft
die schrijft als het duistert naar Duitsland
jouw goudblonde haar Margarete

Hij schrijft het en opent de deur en er fonkelen sterren
hij fluit dan zijn honden nabij
hij fluit dan zijn joden tevoorschijn laat delven een graf in de aarde
hij beveelt ons zweep je nu op tot de dans

Zwarte melk van de vroegte wij drinken die ‘s-nachts
wij drinken die ’s-middags en ’s-morgens wij drinken die ‘s-avonds
wij drinken en drinken
In het huis woont een man die speelt met de slangen die schrijft
die schrijft als het duistert naar Duitsland
jouw goudblonde haar Margarete
jouw asgrauwe haar Sulamith wij delven een graf in de luchten daar lig je wat minder benauwd

Hij roept steek dieper de grond in ja jullie en jullie anderen zing maar en speel
hij grijpt in zijn koppel naar ijzer en zwaait het zijn ogen zijn blauw
steek dieper die spaden ja jullie en jullie anderen zweep weer op tot de dans

Zwarte melk van de vroegte wij drinken die ‘s-nachts
wij drinken die ’s-middags en ’s-morgens wij drinken die ‘s-avonds
wij drinken en drinken
in het huis woont een man jouw goudblonde haar Margarete
jouw asgrauwe haar Sulamith hij speelt met de slangen

Hij roept speel de dood lekker lokkend de dood is een meester uit Duitsland
hij roept strijk donkerder nog die violen dan stijg je als rook in de lucht
dan heb je een graf in de wolken daar lig je wat minder benauwd

Zwarte melk van de vroegte wij drinken die ‘s-nachts
wij drinken die ’s-middags de dood is een meester uit Duitsland
wij drinken die ’s-avonds en ’s-morgens wij drinken en drinken
de dood is een meester uit Duitsland zijn oog schittert blauw
hij treft je met kogels van lood hij raakt je dan rauw
in het huis woont een man jouw goudblonde haar Margarete
hij stuurt dan zijn honden recht op ons af hij schenkt ons een graf in de lucht
hij speelt met de slangen en droomt met dwang de dood is een meester uit Duitsland

jouw goudblonde haar Margarete
jouw asgrauwe haar Sulamith

Origineel:

Todesfuge

Schwarze Milch der Frühe wir trinken sie abends
wir trinken sie mittags und morgens wir trinken sie nachts
wir trinken und trinken
wir schaufeln ein Grab in den Lüften da liegt man nicht eng
Ein Mann wohnt im Haus der spielt mit den Schlangen der schreibt
der schreibt wenn es dunkelt nach Deutschland
dein goldenes Haar Margarete

er schreibt es und tritt vor das Haus und es blitzen die Sterne
er pfeift seine Rüden herbei
er pfeift seine Juden hervor läßt schaufeln ein Grab in der Erde
er befiehlt uns spielt auf nun zum Tanz

Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts
wir trinken dich morgens und mittags wir trinken dich abends
wir trinken und trinken
Ein Mann wohnt im Haus der spielt mit den Schlangen der schreibt
der schreibt wenn es dunkelt nach Deutschland
dein goldenes Haar Margarete
Dein aschenes Haar Sulamith

wir schaufeln ein Grab in den Lüften da liegt man nicht eng

Er ruft stecht tiefer ins Erdreich ihr einen ihr andern singet und spielt
er greift nach dem Eisen im Gurt er schwingts seine Augen sind blau
stecht tiefer die Spaten ihr einen ihr anderen spielt weiter zum Tanz auf

Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts
wir trinken dich mittags und morgens wir trinken dich abends
wir trinken und trinken
ein Mann wohnt im Haus dein goldenes Haar Margarete
dein aschenes Haar Sulamith er spielt mit den Schlangen

Er ruft spielt süßer den Tod der Tod ist ein Meister aus Deutschland
er ruft streicht dunkler die Geigen dann steigt ihr als Rauch in die Luft
dann habt ihr ein Grab in den Wolken da liegt man nicht eng

Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts
wir trinken dich mittags der Tod ist ein Meister aus Deutschland
wir trinken dich abends und morgens wir trinken und trinken
der Tod ist ein Meister aus Deutschland sein Auge ist blau
er trifft dich mit bleierner Kugel er trifft dich genau
ein Mann wohnt im Haus dein goldenes Haar Margarete
er hetzt seine Rüden auf uns er schenkt uns ein Grab in der Luft
er spielt mit den Schlangen und träumet der Tod ist ein Meister aus Deutschland

dein goldenes Haar Margarete
dein aschenes Haar Sulamith

7 gedachten over “Doodsfuga – Paul Celan

  1. @Hadeke

    Hierbij een poging van mijn kant, net wat andere keuzes.

    Todesfuge (P. Celan)

    Zwarte melk zo vroeg al we drinken hem ’s avonds
    we drinken hem ’s middags en ’s morgens we drinken hem ’s nachts
    we drinken en drinken
    we scheppen een graf in de lucht want daar ligt men niet krap
    Een man woont in ’t huis hij speelt met de slangen hij schrijft
    beschrijft als het schemert naar Duitsland jouw goudkleurig haar Margarete
    beschrijft het en stapt uit het huis bij fonkelende sterren hij fluit al zijn honden bijeen
    hij fluit zijn Joden naar hier laat een graf scheppen in de aarde
    hij beveelt ons speel tot we dansen

    Zwarte melk zo vroeg al we drinken je ’s nachts
    we drinken je ’s morgens en ’s middags we drinken je ’s avonds
    we drinken en drinken
    Een man woont in ’t huis hij speelt met de slangen hij schrijft
    beschrijft als het schemert naar Duitsland je goudkleurig haar Margarete
    Jouw asdonker haar Sulamith we scheppen een graf in de lucht want daar ligt men niet krap

    Hij roept steek dieper de bodem in jullie en anderen zing dan en speel
    hij grijpt naar zijn geriemde ijzer hij zwaait en zijn ogen zijn blauw
    steek dieper die spade jullie en de anderen speel tot we dansen

    Zwarte melk zo vroeg al we drinken je ’s nachts
    we drinken je ’s middags en ’s morgens we drinken je ’s avonds
    we drinken en drinken
    een man woont in ’t huis jouw vergulden haar Margarete
    jouw asdonker haar Sulamith hij speelt met de slangen
    Hij roept bespeel zoet de dood de dood is een meester uit Duitsland
    hij roept zet donker die snaren aan dan stijg u als rook in de lucht
    dan heeft u een graf in de wolken daar ligt men niet krap

    Zwarte melk zo vroeg al we drinken je ’s nachts
    we drinken je ’s middags de dood is een meester uit Duitsland
    we drinken je ’s avonds en ’s morgens we drinken en drinken
    de dood is een meester uit Duitsland zijn oog is blauw
    hij treft je met kogels van lood hij is zo trefzeker
    een man woont in ’t huis jouw goudkleurig haar Margarete
    hij hitst zijn honden naar ons op gunt ons een graf in de lucht
    hij speelt met de slangen en droomt de dood is een meester uit Duitsland

    jouw goudkleurig haar Margarete
    jouw asdonker haar Sulamith

    Like

      1. @Hadeke

        Tja, dat goudkleurig/vergulden was stom. Ik had daar wat mee uitgeprobeerd en niet meer consequent verbeterd. En bij herlezen zag ik ook wat ‘stokmomenten’. Ik vond het vooral leerzaam om te kijken of ik ver van jouw vertaling uit zou komen. (Dus eerst zelf vertaald en daarna jouw versie bekeken.) Naast een imposant (origineel) gedicht, ook een voor mij leerzame post van jou. Waarvoor dank.

        Liked by 1 persoon

  2. Pingback: Waarom gedichten? | The Hidden Law

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s